Μια νέα, συναρπαστική έρευνα που συνδυάζει την τέχνη με την αστρονομία έρχεται να ανατρέψει όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα για ένα από τα πιο εμβληματικά έργα στην ιστορία της παγκόσμιας τέχνης, την «Έναστρη Νύχτα» του Βίνσεντ βαν Γκογκ. Επιστήμονες που λειτούργησαν ως «ντετέκτιβ της τέχνης» ανέλυσαν τα ουράνια φαινόμενα της εποχής και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ο πίνακας δεν αποτελεί προϊόν της φαντασίας του καλλιτέχνη, αλλά μια πιστή αποτύπωση του ουρανού που αντίκριζε ο ζωγράφος από το άσυλο όπου νοσηλευόταν στη Γαλλία πριν από 137 χρόνια. Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Scientific Reports, προτείνει μια νέα χρονολογία για τη δημιουργία του έργου, μετατοπίζοντας το επίκεντρο από τον Ιούνιο του 1889, που θεωρούνταν η επικρατούσα ημερομηνία, στα τέλη Ιουλίου του ίδιου έτους, προσφέροντας μια νέα οπτική για την παρατηρητικότητα του Ολλανδού ζωγράφου.
Η αμφισβήτηση της παραδοσιακής χρονολόγησης
Για δεκαετίες, οι ιστορικοί τέχνης τοποθετούσαν τη δημιουργία της «Έναστρης Νύχτας» στον Ιούνιο του 1889, αμέσως μετά την εισαγωγή του Βαν Γκογκ στο άσυλο στο Σεν-Ρεμί-ντε-Προβάνς, μια περίοδο που ακολούθησε το επεισόδιο του αυτοτραυματισμού του και την αποκοπή του αυτιού του μετά από διαπληκτισμό με τον Πολ Γκογκέν. Ωστόσο, η ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον Elijah Jeong-hyun Kim, διευθύνοντα σύμβουλο εταιρείας κατασκευής τηλεσκοπίων στη Σεούλ και υποψήφιο διδάκτορα στο Πανεπιστήμιο Kyung Hee, αμφισβητεί αυτή τη χρονολογία. Μέσω της χρήσης ιατροδικαστικής αστρονομίας, οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι ο ουρανός που απεικονίζεται στον πίνακα ταιριάζει απόλυτα με τις συνθήκες που επικρατούσαν γύρω στις 22 Ιουλίου 1889, μια ημερομηνία που, σύμφωνα με τον Kim, είναι πολύ πιο ακριβής για την έμπνευση του έργου.
Η αστρονομική ανάλυση του ουρανού
Η έρευνα βασίστηκε σε μια ενδελεχή μελέτη των ουράνιων σωμάτων που εμφανίζονται στον πίνακα, όπως η ημισέληνος και η Αφροδίτη, περιτριγυρισμένα από στροβιλιζόμενα αστέρια. Ο Jose Luis Aragon, φυσικός από το Εθνικό Αυτόνομο Πανεπιστήμιο του Μεξικού, ο οποίος δεν συμμετείχε στην έρευνα, επισημαίνει ότι η χρονολόγηση του Ιουνίου αποτελούσε πάντα ένα «πραγματικό παζλ», καθώς η σελήνη εκείνη την περίοδο δεν είχε τη μορφή της λεπτής ημισελήνου που απεικονίζεται στο έργο. Αντίθετα, η ομάδα του Kim διαπίστωσε ότι γύρω στις 22 Ιουλίου 1889, η μορφή της σελήνης πριν από την αυγή ταυτιζόταν με εκείνη του πίνακα, ενώ το σμήνος των Υάδων στον αστερισμό του Ταύρου ανέτελλε στην ανατολή μαζί με την Αφροδίτη, δημιουργώντας μια εικόνα που ο Βαν Γκογκ θα μπορούσε πράγματι να έχει παρατηρήσει.
Επιτόπια έρευνα και μετεωρολογικά δεδομένα
Για να ενισχύσει τα ευρήματά του, ο Elijah Jeong-hyun Kim ταξίδεψε στη Γαλλία το 2019, πραγματοποιώντας επισκέψεις τόσο στα μέσα Ιουνίου όσο και στα τέλη Ιουλίου, προκειμένου να συγκρίνει τις συνθήκες του ουρανού. Διαπίστωσε ότι ο ουρανός πριν από την αυγή στα τέλη Ιουλίου παρουσίαζε λαμπρά αστέρια που δεν ήταν ορατά με τον ίδιο τρόπο τον Ιούνιο. Επιπλέον, η ομάδα διεξήγαγε αναλύσεις καιρικών συνθηκών, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι ο ουρανός θα ήταν αρκετά καθαρός ώστε ο Βαν Γκογκ να παρατηρήσει αυτά τα φαινόμενα. Η μελέτη αυτή δεν βασίστηκε μόνο σε αστρονομικούς υπολογισμούς, αλλά και σε μια προσεκτική εξέταση της αλληλογραφίας του καλλιτέχνη με τον αδελφό του, όπου αναφορές σε τζιτζίκια υποδηλώνουν θερμότερες συνθήκες, ταιριάζοντας περισσότερο με τον Ιούλιο παρά με τον Ιούνιο.
Η σημασία της παρατήρησης στην τέχνη
Παρά την ισχυρή επιχειρηματολογία της ομάδας, οι ειδικοί τονίζουν ότι η «Έναστρη Νύχτα» παραμένει ένα έργο που δημιουργήθηκε στο στούντιο του ασύλου, βασισμένο σε σκίτσα και μνήμες. Ο Jose Luis Aragon υπογραμμίζει ότι ο ουρανός στον πίνακα είναι πιθανότατα μια σύνθεση πολλών διαφορετικών νυχτών, μια παραδοχή που συμμερίζονται και οι ίδιοι οι συγγραφείς της μελέτης. Ωστόσο, το ευρύτερο και πιο σημαντικό μήνυμα της έρευνας είναι ότι ο πίνακας δεν αποτελεί προϊόν καθαρής φαντασίας. Αντιθέτως, αποδεικνύει ότι ο Βαν Γκογκ παρατηρούσε τον πραγματικό ουρανό με εξαιρετική προσοχή, ενσωματώνοντας τις μεταβολές που παρατηρούσε στις νυχτερινές του περιπλανήσεις μέσα στην τέχνη του, γεγονός που προσδίδει στο έργο μια νέα διάσταση αυθεντικότητας.
Μια διεπιστημονική προσέγγιση
Η μελέτη αυτή θεωρείται από την επιστημονική κοινότητα ως μια προσεκτική και γνήσια διεπιστημονική προσπάθεια, καθώς οι ερευνητές δοκίμασαν και επαλήθευσαν τις μεθόδους τους εξετάζοντας τους νυχτερινούς ουρανούς και σε άλλους πίνακες του καλλιτέχνη. Η ικανότητα των ερευνητών να συνδυάσουν την ιστορία της τέχνης με τη φυσική και την αστρονομία προσφέρει μια πιο ολοκληρωμένη κατανόηση των συνθηκών κάτω από τις οποίες εργάστηκε ο Βαν Γκογκ. Αν και ορισμένοι επιστήμονες, όπως ο Aragon, προτιμούν να βλέπουν την ημερομηνία της 22ας Ιουλίου ως μια «ενδιαφέρουσα υπόθεση» παρά ως μια οριστική απάντηση, η έρευνα αναμφίβολα ανοίγει νέους δρόμους για τη μελέτη της σχέσης μεταξύ της επιστημονικής πραγματικότητας και της καλλιτεχνικής έκφρασης του μεγάλου ζωγράφου.
Η προσωπική πρόκληση του ερευνητή
Είναι ειρωνικό το γεγονός ότι, παρά την εμπεριστατωμένη έρευνά του και την αφοσίωσή του στο έργο του Βαν Γκογκ, ο Elijah Jeong-hyun Kim δεν έχει δει ποτέ από κοντά την «Έναστρη Νύχτα» στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (MoMA) της Νέας Υόρκης. Μετά τη δημοσίευση της μελέτης του, ο ίδιος αναγνωρίζει ότι η επίσκεψη στο μουσείο αποτελεί πλέον μια επιτακτική ανάγκη. Η έρευνά του, η οποία ξεκίνησε από μια βαθιά προσωπική γοητεία για το έργο, καταλήγει να αποτελεί μια σημαντική συνεισφορά στην ιστορία της τέχνης, υπενθυμίζοντας σε όλους μας ότι πίσω από τα χρώματα και τις πινελιές ενός αριστουργήματος, συχνά κρύβεται μια ακριβής και μετρήσιμη πραγματικότητα που περιμένει να ανακαλυφθεί από τους σύγχρονους ερευνητές.
Πηγή: phys.org