Οι Ευρωπαίοι περνούν έως και το 90% της ζωής τους σε εσωτερικούς χώρους, ωστόσο η ποιότητα του αέρα που αναπνέουμε μέσα στα σπίτια, τα σχολεία και τους εργασιακούς μας χώρους παραμένει ένα υποτιμημένο ζήτημα δημόσιας υγείας. Ενώ η εξωτερική ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί εδώ και χρόνια αντικείμενο έντονου δημόσιου διαλόγου, η αόρατη απειλή των εσωτερικών ρύπων μόλις τώρα αρχίζει να έρχεται στο προσκήνιο. Μια σειρά από ερευνητικά προγράμματα χρηματοδοτούμενα από την Ευρωπαϊκή Ένωση εργάζονται εντατικά για να αποκαλύψουν τι ακριβώς περιέχει ο αέρας των εσωτερικών μας χώρων, πώς επηρεάζει την υγεία μας και ποια πρακτικά μέτρα μπορούν να ληφθούν για τη βελτίωσή του, μετατρέποντας το αόρατο σε ορατό.
Η αφύπνιση μετά την πανδημία
Η πανδημία COVID-19 λειτούργησε ως καταλύτης για την ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με την ποιότητα του εσωτερικού αέρα, καθώς η ανάγκη για τον περιορισμό της διασποράς αερολυμάτων έγινε επιτακτική. Ο Jose Fermoso, χημικός μηχανικός στο ισπανικό ερευνητικό κέντρο CARTIF και συντονιστής του έργου K-HEALTHinAIR, επισημαίνει ότι η πανδημία κατέστησε ορατό κάτι που μέχρι πρότινος θεωρούσαμε δεδομένο και αόρατο. Παρά την αυξημένη επίγνωση, η ανησυχία για τους εσωτερικούς ρύπους παραμένει περιορισμένη, καθώς οι περισσότεροι μολυσματικοί παράγοντες στερούνται οσμής και είναι δύσκολο να ανιχνευθούν χωρίς εξειδικευμένο εξοπλισμό. Οι ερευνητές έχουν περάσει τα τελευταία χρόνια παρακολουθώντας ρύπους σε διάφορα κτίρια, από νοσοκομεία μέχρι σχολεία, με στόχο να μετατρέψουν τα επιστημονικά δεδομένα σε εργαλεία και συστάσεις που θα βελτιώσουν την καθημερινή μας αναπνοή.
Η χημική ταυτότητα της σκόνης
Πέρα από τον καπνό του τσιγάρου και τις αναθυμιάσεις από το μαγείρεμα, οι εσωτερικοί χώροι φιλοξενούν μια τεράστια ποικιλία χημικών ρύπων. Η Pernilla Bohlin Nizzetto, διευθύντρια έρευνας στο NILU της Νορβηγίας και συντονίστρια του έργου INQUIRE, τονίζει ότι η οικιακή σκόνη λειτουργεί ως ένα «χημικό δακτυλικό αποτύπωμα» του σπιτιού μας. Η ερευνητική ομάδα μελέτησε 200 σπίτια με μικρά παιδιά σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες, συλλέγοντας δείγματα αέρα, σκόνης και προϊόντων. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα σπίτια διαθέτουν διακριτά χημικά προφίλ, με πολλές ουσίες να εμφανίζονται σε υψηλότερες συγκεντρώσεις σε εσωτερικούς χώρους. Επιπλέον, το έργο K-HEALTHinAIR εντόπισε σε 350 σπίτια συγκεντρώσεις φορμαλδεΰδης –ενός γνωστού καρκινογόνου– που υπερέβαιναν τα αναμενόμενα επίπεδα, προερχόμενες από έπιπλα και δομικά υλικά.
Τα παιδιά ως η πιο ευάλωτη ομάδα
Τα παιδιά, ιδιαίτερα εκείνα κάτω των πέντε ετών, αποτελούν την ομάδα που κινδυνεύει περισσότερο από την κακή ποιότητα του εσωτερικού αέρα. Λόγω της συνήθειάς τους να περνούν πολύ χρόνο στο πάτωμα, έρχονται σε άμεση επαφή με τη σκόνη και τα χημικά που εμπεριέχονται στα οικιακά υλικά. Η Bohlin Nizzetto εξηγεί ότι, αν και οι επιπτώσεις δεν είναι πάντα άμεσες, η έκθεση σε ορισμένες χημικές ουσίες μπορεί να προκαλέσει μακροπρόθεσμα ορμονικά ή νευρολογικά προβλήματα σε οργανισμούς που βρίσκονται ακόμη σε στάδιο ανάπτυξης. Η ευαλωτότητα αυτή εντείνεται και στο σχολικό περιβάλλον, όπου τα επίπεδα ρύπανσης παρουσιάζουν διακυμάνσεις ανάλογα με την ώρα της ημέρας, με αιχμές κατά τις ώρες προσέλευσης των μαθητών, επηρεάζοντας ιδιαίτερα τα παιδιά με άσθμα ή αλλεργίες.
Μικροβίωμα και αλλεργίες
Στο πλαίσιο του έργου EDIAQI, οι επιστήμονες μελετούν το μικροβίωμα της σκόνης, δηλαδή το μείγμα βακτηρίων και μυκήτων που συμβιώνουν μαζί μας. Ο Mario Lovrić, ανώτερος ερευνητής στο Lisbon Council, υπογραμμίζει ότι η ύπαρξη ενός ποικιλόμορφου μικροβιώματος μπορεί να είναι ευεργετική, προειδοποιώντας κατά της υπερβολικής αποστείρωσης των χώρων. Παράλληλα, ο καθηγητής αλλεργιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Νικόλαος Παπαδόπουλος, συντονιστής του έργου SynAir-G, επισημαίνει ότι τα παιδιά με αλλεργίες παρουσιάζουν αυξημένη ευαισθησία ακόμη και σε μέτρια επίπεδα ρύπανσης, γεγονός που συχνά οδηγεί σε φλεγμονές των αεραγωγών. Η έρευνα εξετάζει επίσης αν ορισμένοι μύκητες μπορούν να μεταβολίσουν τους ρύπους της κυκλοφορίας, λειτουργώντας ως φυσικό φίλτρο πριν αυτοί εισπνευστούν.
Εργαλεία για την αντιμετώπιση της ρύπανσης
Η κοινοπραξία IDEAL, που συγκεντρώνει επτά ερευνητικά προγράμματα, εργάζεται για την ανάπτυξη τεχνολογιών παρακολούθησης του αέρα, όπως αισθητήρες χαμηλού κόστους και συστήματα πολλαπλών μετρήσεων για διοξείδιο του άνθρακα, λεπτά σωματίδια και πτητικές χημικές ενώσεις. Το K-HEALTHinAIR έχει αναπτύξει ένα σύστημα «φωτεινού σηματοδότη» για την ποιότητα του αέρα, ενώ το EDIAQI δημιούργησε έναν διαδικτυακό προσομοιωτή που εκτιμά την ποιότητα του αέρα ανάλογα με την τοποθεσία. Παράλληλα, το SynAir-G δοκιμάζει «πράσινους τοίχους» με ζωντανά φυτά για τον καθαρισμό του αέρα. Στόχος των ερευνητών είναι να καταστήσουν τις μετρήσεις πιο αξιόπιστες και κατανοητές, ενδυναμώνοντας τους πολίτες ώστε να λαμβάνουν μέτρα όπως ο τακτικός αερισμός και η χρήση απορροφητήρων.
Προς ένα ευρωπαϊκό πρότυπο
Η βελτίωση της ποιότητας του εσωτερικού αέρα απαιτεί μια συντονισμένη προσέγγιση που θα συνδέει την υγεία, την ενεργειακή πολιτική και τον σχεδιασμό των κτιρίων. Οι ερευνητές της κοινοπραξίας IDEAL έχουν ήδη συντάξει κατευθυντήριες γραμμές και έναν οδικό χάρτη για μελλοντικά ευρωπαϊκά πρότυπα. Ο καθηγητής Παπαδόπουλος τονίζει ότι η μέτρηση της ποιότητας του εσωτερικού αέρα πρέπει να καταστεί πρότυπο, τουλάχιστον σε κρίσιμους χώρους. Η πρόκληση έγκειται στο να πειστεί η κοινωνία ότι ο αέρας μέσα στο σπίτι μας –το «ιερό» μας καταφύγιο– αξίζει την ίδια προστασία με τον εξωτερικό αέρα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω της ατζέντας για μηδενική ρύπανση, έχει ήδη ξεκινήσει να θέτει τις βάσεις, αλλά η μετατροπή των επιστημονικών δεδομένων σε υγιέστερους χώρους διαβίωσης παραμένει το επόμενο μεγάλο στοίχημα.
Η έρευνα για την ποιότητα του εσωτερικού αέρα αναδεικνύει μια κρίσιμη πτυχή της καθημερινότητάς μας που συχνά αγνοούμε. Καθώς τα επιστημονικά δεδομένα πληθαίνουν, γίνεται σαφές ότι η προστασία της υγείας μας ξεκινά από το εσωτερικό των τοίχων μας. Με τη χρήση νέων τεχνολογιών και την υιοθέτηση ορθών πρακτικών, η Ευρώπη επιδιώκει να μετατρέψει τα σπίτια και τα σχολεία σε ασφαλέστερα περιβάλλοντα, διασφαλίζοντας ότι ο αέρας που αναπνέουμε δεν θα αποτελεί πλέον μια αόρατη απειλή, αλλά έναν σύμμαχο για την ευημερία μας.
Πηγή: Horizon Magazine — European Commission. Ελεύθερη προσαρμογή και απόδοση στα ελληνικά από το Variety.gr. Ευρωπαϊκό περιεχόμενο: CC BY 4.0, όπου ισχύει για το πρωτότυπο κείμενο· εξαιρούνται υλικά τρίτων. Χωρίς αναπαραγωγή εικόνων.